بازخوانی آموزه های دینی در قلب تجمعات مردمی ایران/ چگونه اسلام از «قبیله» به «امت» رسید؟

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حضور بیش از دو ماه مردم ایران در خیابان ها به خوبی نشان دهنده تحقق عینی و درس عملی آن چیزی است که سال ها در آموزه های دینی فرا گرفتیم.

حضور همزمان اقوام مختلف و حتی مسلمانان و اتباع دیگر کشورها به خوبی نشان داد که در لحظات بحرانی، هویت‌های فرعی در برابر هویت واحد انسانی و ملی رنگ می‌بازد و ستون امت واحده اسلام یعنی وحدت در عین کثرت به زیبایی خودنمایی می کند.

اما با مشاهده این صحنه ‌ها سوال ایجاد می شود که چرا در لحظات سخت، تفاوت‌های نژادی و قومی کمرنگ می‌شوند و چگونه اسلام توانست از میان تفاوت‌های نژادی و قومی، یک امت واحد و اجتماع همدل بسازد.

در این راستا به گفت‌وگو با پژوهشگر حوزوی پرداختیم که چگونه تفاوت‌های انسانی نه تنها ابزاری برای جدایی نمی شود، بلکه فرصتی برای شناخت و همبستگی شده است.

سیده معصومه میری گرجی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه، عنوان کرد: بشر موجودی اجتماعی است و با ورود به اجتماع انسانی، نقش‌ها و اولویت‌هایی را می‌پذیرد.

وی با اشاره به اینکه بشر دارای قوه فهم و تفکر است و همین مسئله او را از سایر موجودات متمایز کرده و سبب شده اشرف مخلوقات نامیده شود، افزود: انسان همواره و به طور مستمر میل به پیشرفت دارد و ارزش‌هایی که در نهاد بالفطره او قرار دارد وی را به سمت متمدن شدن سوق می‌دهد اما در بین همه ارزش‌ها و فرهنگ‌هایی که در وجود انسان نهادینه شده است قرآن کریم و حاملان وحی الهی بهترین معیارهایی هستند که می‌توانند انسان را به سمت شکل دهی به تمدن و فرهنگ هدایت کنند و او را به کمالات دنیوی و اخروی برساند.

استاد حوزه علمیه خواهران با بیان اینکه بی شک بهترین راه برای تایید صحت ارزش‌ها و آرمان‌ها و کارآمدی یک روش و نظریه «نمایش سرمشق و الگوی عملی» است، ادامه داد: زمانی که احکام الهی و قرآن کریم توسط پیامبر اسلام(ص) برای جامعه ای که از رکود فکری و معنوی رنج می برد آشکار شد، آن جامعه رشد پیدا کرد و توانست نه فقط در صدر اسلام، بلکه در اعصار و زمان ها و نسل های آینده، آنچنان تاثیری بر جوامع و ملل مختلف بر جا بگذارد که عمق تاثیر آن برای همیشه پایدار باشد.

وی بر لزوم شناسایی اسباب و رموز انتقال اندیشه تأکید کرد و افزود: بدیهی است انتقال موفقیت آمیز اندیشه، روش و تجربه نیازمند شناسایی و برقراری رابطه بین علت‌ها و اسباب رموز آن است و آموزه امت از این اصل مستثنی نیست.

میری گرجی اظهار کرد: اسلام توانست جامعه مدنی بسازد که همه عناصر اجتماع از حقوق اولیه برخوردار باشند، و این مسئله در تمایل مردم جهان به اسلام نقش اساسی داشته است.

وی اضافه کرد: پیامبر (ص) واژه امت را بر همه مردمی که اسلام را قبول کرده بودند نهاد به این ترتیب دین اسلام تبدیل به یک اجتماعی سیاسی شد و با گذشت زمان دین در بیشتر ابعاد زندگی مردم نفوذ کرد و جامعه دینی تبدیل به خانواده‌ای بدون تبعیض و اختلاف شد و بین عملکرد و اعمال دینی و دنیوی و ارتباط مشهود برقرار شد. به عبارت دیگر عضو شدن در امت اسلامی به معنی تمکین کامل و اسلامی نمودن زندگی، فکر و عملکرد مسلمین بود.

استاد حوزه و دانشگاه تاکید کرد: الگوی مدیریت پیامبر (ص) در معرفی دین مبین اسلام که بر پارامترهای وحیانی موافق با فطرت آرمانگرایانه انسانی استوار بود نقش مهمی در نفوذ این دین نوظهور در ساختار متعارض قبیله ای حاکم بر جهان عرب داشت.

به رسمیت شناختن تفاوت‌ها و تنوعات

وی گفت: دین اسلام بر اساس آیات قرآنی، تفاوت‌ها و تنوعات انسان‌ها را به رسمیت می شناسد همانطور که خداوند در آیه ۱۳ حجرات می‌فرماید: «أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَیٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ» ای مردم ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ (این ها ملاک امتیاز نیست) گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست؛ خداوند دانا و آگاه است.

میری گرجی تصریح کرد: این آیه می‌فرماید شما را از آدم و حوا آفریدیم، به این معنا که شما در نسب مساوی هستید؛ زیرا همه در نسب به آدم و حوا می‌رسید به همین خاطر ریشه همه واحد است و برتری قبایل، ملت‌ها و نژادها بر همدیگر بی معنا است. در این آیه خداوند مردم را از تفاخر به وسیله انساب نهی فرموده است.

وی با اشاره به عبارت «و جعلناکم و شعوبا و قبائل لتعارفوا» گفت: «شعوب» در اصل به معنای گروه عظیمی از مردم است. برخی گفتند که دایره آن از قبیله‌ها گسترده‌تر است به طوری که یک ملت را شامل می‌شود. برخی مفسران بر آنند که شعوب اشاره به غیر عرب‌ها و قبایل اشاره به عرب‌ها دارد و یا این که شعوب با توجه به مناطق جغرافیایی و قبایل ناظر به نژاد است. هر کدام از این معانی را بپذیریم، مقصود آیه نفی نژادپرستی است.

استاد حوزه علمیه خواهران ادامه داد: خدا انسان‌ها را به صورت قبیله‌ها، ملت‌ها و با رنگ های متفاوت آفرید تا مشخصات فردی و اجتماعی همگان یکسان و شبیه به هم نباشد و بتوانند با این تفاوت‌ها همدیگر را شناسایی کنند، نظم زندگی اجتماعی را حفظ کنند تا از هرج و مرج جلوگیری شود و با دستاوردهای ملت‌های دیگر آشنا شوند و راه رشد و تکامل اجتماعی را بپیوندند.

وی بیان کرد: ارزش‌ها در میان ملت‌ها و گروه‌های اجتماعی متفاوت است. برخی انتساب به یک نژاد و ملت را مایه افتخار و ارزش می‌شمارند، برخی سرمایه‌های مادی را نشانه ارزشمندی و شخصیت افراد می‌پندارند و برخی مقام‌های اجتماعی و سیاسی را معیار برتری می‌دانند. اما قرآن کریم ارزش‌های اصیل تقوا و پارسایی، علم و دانش، جهاد و مبارزه، بصیرت و شناخت را معیار برتری انسان‌ها بر یکدیگر معرفی است.

میری گرجی اضافه کرد: این آیه نظام ارزش اسلامی را ترسیم می‌کند و مرز ارزش‌های واقعی و اصیل را از ارزش‌های دروغین و ظاهری جدا می‌سازد و ارزش اصیل را تقوا معرفی می‌کند. خداوند در این آیه می‌فرماید نزدیک‌ترین و با کرامت ترین شما، پارساترین و خود نگه دارترین شما است؛ چرا که علم و جهاد و بصیرت هم آنگاه با ارزش است که همراه با تقوا باشد، وگرنه ممکن است انسان را به پرتگاه بکشاند.

وی یادآور شد: نفی نژادپرستی به معنای بی‌اعتنایی به ملیت و وطن نیست، بلکه افراد باید از ارزش‌های اصیل ملی و میهنی دفاع کنند، اما ملیت و نژاد نباید به عنوان معیار برتری یا ابزار تفاخر به کار رود.

استاد حوزه علمیه خواهران با اشاره به اینکه کرامت در نزد مردم زودگذر است، بیان کرد: برتری جویی، در فطرت انسان است و اسلام مسیر این خواسته فطری را تقوا قرار داده است و تمام تبعیض‌های نژادی، حزبی، قومی، اقتصادی، فکری، فرهنگی، اجتماعی و... را مردود می‌شمارد و برای استحکام سازوکار جامعه انسانی و اجرای عدالت اجتماعی همه انسان‌ها را در هر رنگ و لباس و نژاد و قومیتی که هستند را می‌پذیرد.

وجود همبستگی در فرهنگ اسلامی

وی گفت: دین مبین اسلام یک اجتماع واحد بزرگ به نام جامعه اسلام را از ملل و اقوام مختلف ایجاد کرده که مردم آن هویت واحد و مشترکی دارند. به تعبیر آیه ۹۲ سوره انبیا قرآن کریم «إِنَّ هَٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً...؛ این امت شما امتی واحدی است.» در واقع ملت توحید و ملت اسلام «ملت واحدی» است.

استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: همه پیامبران الهی دارای برنامه، مقصد و هدف مشترکی بودند یعنی در مسیر توحید و مبارزه با شرک و دعوت همه مردم به خدا پرستی گام نهادند تا علاوه بر برقراری عدالت اجتماعی موجب همبستگی فرهنگی شوند؛ هرچند به خاطر تفاوت شرایط زمانی دارای روش‌ها و تاکتیک‌های مختلفی بودند اما در اصل نوعی همبستگی فرهنگی (مکتب محور) در میان آن‌ها وجود داشت.

وی بر نقش «امت واحد» در حفظ یکپارچگی جهان اسلام تأکید کرد و گفت: وحدت فرهنگی و مکتب‌محور باعث شد که جهان اسلام با وجود تفاوت‌های قومی، روح واحدی داشته باشد و همین امر عامل اصلی بقای تمدن اسلامی در برابر جریانات سیاسی تجزیه‌طلب بوده است.

میری گرجی با بیان اینکه امت اسلام فقط حق گرا نیست بلکه به آن ایمان حقیقی دارد، عمل می‌کند و دیگران را نیز به سوی حق دعوت می‌کند، یادآور شد: حقیقت و حق دامنه‌ای بزرگ شامل مسائل اجتماعی و عقیدتی دارد. بر اساس قرآن کریم خداوند حق است و ایمان به حق به معنای ایمان به خداوند است به همین خاطر امت اسلامی به عنوان داعیه دار حق و حقیقت، همواره برای همه الگو است.

وی گفت: قرآن در آیه ۳ سوره عصر می‌فرماید همه انسان‌ها در خسران اند، مگر آن کسانی که دارای چهار خصلت، ایمان به خدا، عمل نیک، دعوت به حق و دعوت به کار نیک باشند. «إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ»

پژوهشگر حوزوی با بیان اینکه امت مومن کسی است که به حق ایمان دارد و دیگران را به سمت حق دعوت می‌کند، اظهار کرد: یکی از شاخصه‌های امت اسلامی این است که دیگران را به اعمال صالح دعوت می‌نماید.

وی بیان کرد: یکی از وظایف و مسئولیت‌های امت اسلامی این است که مردم را به معروفات توصیه کند و از آنها بخواهد که در زندگی اجتماعی خود هنجارها و اصول شرعی و عرفی را رعایت کنند. قرآن در آیه ۱۱۰ آل عمران می‌فرماید: «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ» شما بهترین امتی بودید که به سوی انسان‌ها آفریده شده‌اند؛ (چه اینکه) امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید.

میرگرجی اضافه کرد: انسان باید در برابر حق تسلیم باشد یعنی حق را نزد هر کسی، حتی دورترین و کوچک‌ترین افراد ببیند، در برابر آن تسلیم شود و آن را با آغوش باز بپذیرد. این فضیلت اخلاقی سبب پیشرفت علم و دانش انسان و پرهیز از گمراهی‌ها و گام نهادن در صراط مستقیم است؛ اما این امر زمانی محقق می‌شود که انسان از تعصبات قومی و حبّ ذاتی فاصله گرفته و به سوی عدالت و حقیقت حرکت کند. لذا در سوره مبارکه اعراف آیه ۱۸۱ می‌خوانیم: «وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ» و از آنها که آفریدیم، گروهی به حق هدایت می‌کنند و به حق اجرای عدالت می‌نمایند.

وی گفت: در این آیه اشاره شده است که گروه حق گرا دو برنامه ممتاز دارند: نخست آنکه هدف و دعوتشان به سوی حق است و دوم آنکه، داوری‌های آنان در زندگی بر اساس حق و حقیقت است. این امت براساس اعمال صالح زندگی می‌کنند و بر اساس کتاب و اعتقادات بر پایه حق هستند. از این رو، بر مردم است که دیگران را از حقیقت آگاه کنند و از پنهان نمودن حقیقت بپرهیزند. این تبیان گری شامل حوزه‌های اعتقادی علمی و اجتماعی نیز می‌شود.

انتهای پیام